در این مقاله از سایت دکتر عبدالمحمد به بررسی دقیق و موشکافانه یکی از چالش برانگیزترین مباحث حقوق خانواده، یعنی ابرا مهریه قبل از عقد و ازدواج می پردازیم. آیا زنی می تواند پیش از جاری شدن صیغه عقد، مهریه خود را ابرا کند؟ این سوال، موضوعی است که نظرات و تفاسیر مختلفی را در میان حقوقدانان و فقها برانگیخته است. در این مقاله، با بررسی جامع قوانین، نظرات حقوقی و رویه قضایی، به این پرسش اساسی پاسخ خواهیم داد و ابعاد مختلف این موضوع را روشن خواهیم ساخت. همچنین به شرایط صحت این نوع ابرا، آثار و پیامدهای آن و توصیه هایی برای زوجین خواهیم پرداخت.
تعریف ابرا و جایگاه آن در حقوق خانواده
برای درک صحیح موضوع ابرا مهریه قبل از عقد، ابتدا باید با مفهوم ” ابرا” در حقوق مدنی آشنا شویم. ابرا در لغت به معنای رهانیدن و خلاص کردن است و در اصطلاح حقوقی، به گذشت اختیاری داین (طلبکار) از حق خود به صورت مجانی اطلاق می شود. مطابق ماده ۲۸۹ قانون مدنی، ابرا یکی از اسباب سقوط تعهدات است. در واقع، ابرا یک عمل حقوقی یک طرفه (ایقاع) است که با اراده داین محقق می شود و نیازی به رضایت مدیون (بدهکار) ندارد. در حقوق خانواده، ابرا مهریه زمانی مطرح می شود که زوجه، ذمه زوج را از پرداخت مهریه بری کند. توجه به تفاوت ابرا با مفاهیم مشابه مانند بذل مهریه و هبه مهریه ضروری است. در بذل، زوجه در قبال طلاق، تمام یا بخشی از مهریه خود را به شوهر می بخشد، در حالی که در هبه، زوجه بدون هیچ شرطی، مهریه خود را به زوج هبه می کند.
ابرا در قانون مدنی
قانون مدنی در مواد ۲۸۹ تا ۲۹۱ به طور خاص به موضوع ابرا پرداخته است. ماده ۲۸۹ می گوید: ” ابرا عبارت از این است که داین از حق خود به اختیار صرف نظر نماید.” ماده ۲۹۰ بیان می دارد: ” ابرا وقتی موجب سقوط تعهد می شود که متعهدٌله برای ابرا اهلیت داشته باشد.” و در نهایت، ماده ۲۹۱ مقرر می دارد: ” ابرا ذمه میت از دین صحیح است.” تحلیل این مواد نشان می دهد که ابرا یک عمل حقوقی ارادی است که توسط طلبکار انجام می شود و منجر به سقوط تعهد مدیون می گردد.
ابرا در فقه امامیه
ابرا در فقه امامیه نیز به عنوان یکی از اسباب سقوط تعهدات پذیرفته شده است. فقهای امامیه ابرا را اسقاط ما فی الذمه می دانند، به این معنا که طلبکار با اراده خود، دینی را که بر عهده مدیون است، ساقط می کند. در خصوص ابرا مهریه قبل از عقد، نظرات متفاوتی در میان فقها وجود دارد. برخی آن را صحیح نمی دانند، چرا که معتقدند قبل از عقد، دینی بر عهده زوج نیست تا قابل ابرا باشد. اما برخی دیگر با استناد به عمومات ادله ابرا و اینکه مهریه صرفا یک تعهد بر عهده زوج نیست بلکه حقی است که برای زوجه ایجاد می شود، این نوع ابرا را صحیح می دانند.
ابرا مهریه قبل از عقد
حال به بررسی این موضوع می پردازیم که آیا بخشش مهریه قبل از عقد و ازدواج از نظر حقوقی امکان پذیر است یا خیر؟ آیا می توان مهریه ای را که هنوز به موجب عقد نکاح بر ذمه زوج مستقر نشده است، ابرا نمود؟ این پرسش، محل اختلاف نظر حقوقدانان است و پاسخ به آن نیازمند بررسی دقیق نظرات حقوقی، فقهی و رویه قضایی است. در صورت پذیرش امکان ابرا مهریه قبل از عقد، چه شرایطی برای صحت آن لازم است؟
بررسی نظرات حقوقی در مورد ابرا مهریه قبل از عقد
در خصوص امکان یا عدم امکان ابرا مهریه قبل از عقد، دو دیدگاه عمده در میان حقوقدانان وجود دارد:
- نظر مخالف: برخی حقوقدانان معتقدند که ابرا مهریه پیش از عقد صحیح نیست. استدلال اصلی آنها این است که ابرا، اسقاط دین است و دینی قبل از عقد نکاح بر عهده زوج وجود ندارد که قابل اسقاط باشد. به عبارت دیگر، موضوع ابرا باید دین باشد و دینی قبل از عقد وجود ندارد.
- نظر موافق: در مقابل، برخی دیگر از حقوقدانان ابرا مهریه قبل از عقد را صحیح می دانند. آنها معتقدند که موضوع ابرا می تواند “حق” باشد و لزوماً نباید “دین” باشد. از نظر ایشان، با توافق بر مهریه، ولو قبل از عقد، حقی برای زوجه ایجاد می شود که می تواند آن را اسقاط کند. این حق، دینی را ایجاد می کند که قابلیت ابرا دارد. در واقع حتی بدون جاری شدن صیغه عقد هم زوجه می تواند مهریه را مطالبه کند. در نتیجه می تواند آن را ابرا نیز نماید.
همچنین این حقوقدانان به ماده 10 قانون مدنی استناد می کنند که قراردادهای خصوصی را در صورتی که مخالف صریح قانون نباشد نافذ می داند.
شرایط صحت ابرا مهریه قبل از عقد (در صورت امکان)
با فرض پذیرش نظر دوم و امکان ابرا مهریه قبل از عقد، برای صحت این ابرا، شرایطی باید رعایت شود که برگرفته از شرایط عمومی صحت قراردادها و شرایط اختصاصی ابرا است:
- اهلیت طرفین: زن و مرد باید برای انجام عمل حقوقی ابرا، اهلیت داشته باشند. مطابق ماده 190 قانون مدنی، طرفین عقد باید عاقل، بالغ و قاصد باشند.
- قصد و رضا: زن باید با قصد آزاد و رضایت کامل، مهریه خود را ابرا کند. هرگونه اکراه یا اجبار، ابرا را باطل می کند.
- معلوم و معین بودن موضوع ابرا: موضوع ابرا که همان مهریه است، باید کاملاً مشخص و معین باشد. طبق ماده 1078 قانون مدنی هر چیزی را که مالیت داشته باشد و قابل تملک نیز باشد می توان مهر قرار داد. ابهام در میزان یا نوع مهریه می تواند صحت ابرا را با چالش مواجه کند.
- مشروعیت جهت ابرا: هدف از ابرا مهریه باید مشروع و قانونی باشد. مطابق ماده 217 قانون مدنی، جهت معامله باید مشروع باشد. برای مثال، ابرا مهریه با هدف فرار از دین صحیح نیست.
بررسی آرای وحدت رویه و نظرات مشورتی
تاکنون در خصوص ابرا مهریه قبل از عقد، رای وحدت رویه ای از سوی دیوان عالی کشور صادر نشده است. همچنین، نظرات مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه نیز در این خصوص صراحت ندارد. بنابراین، رویه قضایی در این مورد هنوز به طور کامل شکل نگرفته است و محاکم در برخورد با این موضوع، ممکن است رویه های متفاوتی داشته باشند. برای آگاهی دقیق تر از رویه قضایی حاکم، توصیه می شود با یک وکیل مهریه مشورت نمایید.
آثار و پیامدهای ابرا مهریه قبل از عقد
در صورت صحت ابرا مهریه قبل از عقد، این عمل حقوقی آثاری برای زوجین به همراه خواهد داشت. زوج از تعهد پرداخت مهریه بری می شود و زوجه حقی بر مطالبه آن نخواهد داشت. در این بخش به بررسی دقیق این آثار و همچنین امکان رجوع از ابرا می پردازیم.
آثار ابرا مهریه نسبت به زوج
مهم ترین اثر ابرا مهریه برای زوج، برائت ذمه او از پرداخت مهریه است. در واقع، پس از ابرا صحیح، زوج دیگر هیچ گونه تعهدی در قبال پرداخت مهریه به زوجه نخواهد داشت، حتی اگر پس از ابرا، عقد نکاح بین آنها جاری شود.
آثار ابرا مهریه نسبت به زوجه
برای زوجه، اثر اصلی ابرا مهریه قبل از عقد، از دست دادن حق مطالبه مهریه است. پس از ابرا، زوجه دیگر نمی تواند مهریه مورد توافق را از زوج مطالبه کند، حتی اگر عقد نکاح واقع شود. لازم به ذکر است که بخشیدن مهریه بدون اجازه پدر در این حالت نیز همانند بخشش پس از عقد، نافذ است و نیازی به اجازه پدر نیست.
همچنین بخشش مهریه در خارج از کشور نیز اگر مطابق تشریفات قانونی محل تنظیم صورت گیرد، در ایران اعتبار دارد. برای این مورد بهتر است به وکیل مهریه برای ایرانیان خارج از کشور مراجعه کنید.
امکان رجوع از ابرا
ابرا یک عمل حقوقی غیر قابل رجوع است. یعنی پس از وقوع ابرا، زن نمی تواند از آن رجوع کند و مجدداً مهریه را مطالبه نماید. به عبارت دیگر، ابرا مهریه اسقاط حق است و نه انتقال آن، بنابراین قابل رجوع نیست. حتی در مواردی مانند ابرا مهریه برای گرفتن حضانت فرزند نیز به محض این که زن مهریه خود را ابرا کرد، دیگر نمی تواند از آن رجوع کند. برای اطلاعات بیشتر میتوانید مقاله «آیا بخشش مهریه قابل برگشت است؟» را مطالعه کنید.
همچنین در بخشش مهریه در طلاق غیابی نیز، اگر شرایط ابرا وجود داشته باشد، ابرا واقع شده و قابل رجوع نیست.
آنچه درباره ابرا مهریه قبل از عقد و ازدواج خواندیم
ابرا مهریه قبل از عقد و ازدواج، موضوعی پیچیده و محل اختلاف نظر در حقوق ایران است. برخی حقوقدانان با استناد به اینکه قبل از عقد، دینی بر عهده زوج نیست، این نوع ابرا را صحیح نمی دانند. در مقابل، برخی دیگر معتقدند که موضوع ابرا می تواند “حق” باشد و نه فقط “دین”. با توافق بر مهریه، حتی قبل از عقد، حقی برای زوجه ایجاد می شود که می تواند آن را اسقاط کند. در حال حاضر، رویه قضایی مشخصی در این خصوص وجود ندارد.
با فرض صحت این نوع ابرا، رعایت شرایط عمومی صحت قراردادها و شرایط اختصاصی ابرا، مانند اهلیت، قصد و رضا، معلوم و معین بودن موضوع ابرا و مشروعیت جهت، ضروری است. ابرا مهریه عملی غیرقابل رجوع است و پس از وقوع آن، زوجه حق مطالبه مهریه را از دست می دهد و زوج از تعهد پرداخت آن بری می شود. با توجه به پیچیدگی های این موضوع، توصیه می شود زوجین قبل از هرگونه اقدام، با وکیل مهریه مشورت نمایند.
سوالات متداول درباره ابرا مهریه قبل از ازدواج
آیا می توان مهریه تعیین شده در دوران نامزدی را قبل از عقد رسمی ابرا کرد؟
بله. برخی حقوقدانان معتقدند که با توافق بر مهریه در دوران نامزدی، حقی برای زوجه ایجاد می شود که می تواند آن را ابرا کند، حتی اگر عقد رسمی هنوز واقع نشده باشد.
اگر خانمی قبل از عقد مهریه خود را ابرا کند، آیا بعد از عقد می تواند پشیمان شود و دوباره مهریه را مطالبه کند؟
خیر، ابرا یک عمل حقوقی غیر قابل رجوع است. پس از ابرا صحیح، زوجه دیگر نمی تواند مهریه را مطالبه کند. برای اطلاع از قوانین مقاله «اجرا گذاشتن مهریه» را مطالعه کنید.
آیا برای ابرا مهریه قبل از عقد، رضایت پدر زوجه لازم است؟
خیر، بخشیدن مهریه بدون اجازه پدر چه قبل از عقد و چه بعد از آن، نافذ است و نیازی به اجازه پدر نیست.
اگر ابرا مهریه قبل از عقد به صورت شفاهی انجام شود، آیا اعتبار دارد؟
اگرچه ابرا شفاهی نیز ممکن است اما اثبات آن در دادگاه دشوار خواهد بود. توصیه می شود ابرا به صورت کتبی و با رعایت شرایط قانونی انجام شود. البته ما در مقاله بخشیدن مهریه به صورت شفاهی راجب این موضوع مفصل صحبت کرده ایم.
آیا ابرا مهریه قبل از عقد، در طلاق تاثیر دارد؟
بله، اگر مهریه قبل از عقد به طور صحیح ابرا شده باشد، در زمان طلاق، زوجه دیگر نمی تواند مهریه را مطالبه کند.
آیا می توان شرط کرد که ابرا مهریه قبل از عقد، فقط در صورت وقوع ازدواج معتبر باشد؟
بله، می توان چنین شرطی را ضمن ابرا قید کرد. در این صورت، ابرا معلق به وقوع عقد خواهد بود و فقط در صورت ازدواج طرفین، معتبر خواهد بود.
اگر زوجه قبل از عقد مهریه خود را ابرا کند و سپس عقد باطل اعلام شود، وضعیت مهریه چه می شود؟
در صورت بطلان عقد، ابرا مهریه نیز باطل خواهد شد، زیرا مبنای ابرا که همان تعهد احتمالی به پرداخت مهریه بوده، از بین می رود.
آیا ابرا مهریه قبل از عقد، می تواند به عنوان شرط ضمن عقد ازدواج قید شود؟
بله، می توان ابرا مهریه را به عنوان شرط ضمن عقد ازدواج قید کرد.
آیا برای ابرا مهریه قبل از عقد، شاهد لازم است؟
اگرچه قانوناً الزامی به وجود شاهد نیست، اما برای استحکام بخشیدن به ابرا و جلوگیری از اختلافات بعدی، حضور شهود و امضای آنها توصیه می شود.
اگر ابرا مهریه قبل از عقد تحت اکراه یا اجبار انجام شود، چه حکمی دارد؟
اگر ابرا تحت اکراه یا اجبار واقع شود، باطل است و زوجه می تواند پس از رفع اکراه، ابطال آن را از دادگاه بخواهد.
