مهریه یکی از مهم ترین حقوق مالی زوجه در عقد نکاح است که به موجب آن، زن مالک مال معینی می شود و می تواند هر زمان که بخواهد آن را از همسر خود مطالبه کند. اما گاهی اوقات، شرایطی پیش می آید که زن تحت فشار و اجبار، اقدام به بخشیدن مهریه خود می کند. در این مقاله از سایت وکیل عبدالمحمد بررسی جامع ابعاد حقوقی و قضایی بخشش مهریه با تهدید میپردازیم که به شما کمک می کند تا درک بهتری از حقوق خود در این زمینه داشته باشید.
مفهوم مهریه و انواع بخشش آن
مهریه در قانون مدنی
مطابق ماده 1082 قانون مدنی، “به مجرد عقد، زن مالک مهر می شود و می تواند هر نوع تصرفی که بخواهد در آن بنماید.” این ماده قانونی به صراحت بیان می کند که مهریه به محض وقوع عقد نکاح، به مالکیت زن در می آید. مهریه می تواند عندالمطالبه یا عندالاستطاعه باشد. در مهریه عندالمطالبه، زن هر زمان که بخواهد می تواند آن را مطالبه کند، اما در مهریه عندالاستطاعه، پرداخت مهریه منوط به توانایی مالی مرد است. برای مطالبه مهریه، زن می تواند از طریق دادگاه خانواده یا اجرای ثبت اقدام کند.
انواع بخشش مهریه
زن به عنوان مالک مهریه، می تواند تمام یا بخشی از آن را به همسر خود ببخشد. این بخشش می تواند به صورت بذل، هبه یا ابراء صورت گیرد.
- بذل مهریه: بذل به معنای بخشش بلاعوض است. در بذل مهریه، زن بدون دریافت هیچ گونه عوضی، تمام یا بخشی از مهریه خود را به شوهر می بخشد.
- هبه مهریه: هبه نوعی عقد است که به موجب آن، زن (واهب) مال خود (مهریه) را به طور رایگان به مالکیت شوهر (متهب) در می آورد.
- ابراء مهریه: ابراء به معنای صرف نظر کردن از حق است. در ابراء مهریه، زن ذمه شوهر را از پرداخت مهریه بری می کند.
توجه داشته باشید که بخشش مهریه بدون شاهد نیز امکان پذیر است، اما در صورت بروز اختلاف، اثبات آن دشوارتر خواهد بود. همچنین، بخشش مهریه به صورت دست نوشته نیز می تواند معتبر باشد، به شرطی که شرایط صحت آن، مانند امضای زن و مشخص بودن میزان مهریه بخشیده شده، رعایت شده باشد.
تهدید و اکراه در حقوق مدنی
در ابتدا به تعریف اکراه و ارکان آن از دیدگاه قانون مدنی میپردازیم و در ادامه تاثیر اکراه بر انواع عقد را شرح میدهیم.
تعریف و ارکان اکراه
اکراه در اصطلاح حقوقی عبارت است از “فشار مادی یا معنوی غیرعادی و نامشروعی که از طرف کسی به شخص دیگری وارد می شود و او را وادار به انشای عمل حقوقی می کند که در صورت نبودن آن فشار، حاضر به انجام آن عمل حقوقی نیست.” (ماده 202 قانون مدنی)
ارکان اکراه عبارتند از:
- غیرقانونی بودن تهدید: تهدید باید به امری غیرقانونی و نامشروع باشد، مانند تهدید به قتل، ضرب و جرح، یا افشای اسرار.
- موثر بودن تهدید در شخص متعامل: تهدید باید به گونه ای باشد که در فرد متعامل (در اینجا زن) موثر واقع شود و او را وادار به بخشش مهریه کند.
- مرتبط بودن تهدید با عقد: تهدید باید مرتبط با عقد مورد نظر (در اینجا بخشش مهریه) باشد. به عبارت دیگر، زن باید به دلیل تهدید، اقدام به بخشش مهریه کرده باشد.
تاثیر اکراه بر عقود
بر اساس ماده 202 قانون مدنی، عقدی که در نتیجه اکراه واقع شده باشد، غیر نافذ است. این بدان معناست که عقد باطل نیست، اما برای صحت و نفوذ کامل، نیاز به تنفیذ مکره (شخصی که مورد اکراه واقع شده) پس از رفع اکراه دارد. در مورد بخشش مهریه با تهدید، اگر زن بتواند اکراه خود را در دادگاه ثابت کند، می تواند پس از رفع اکراه، بطلان بخشش را از دادگاه تقاضا کند.
بخشش مهریه تحت اکراه و تهدید
این سوالی است که در این قسمت پاسخ میدهیم؛ آیا بخشش مهریه با تهدید اعتبار قانونی دارد؟ و اینکه اکراه و تهدید چگونه در دادگاه اثبات میشود؟
عدم نفوذ بخشش مهریه تحت اکراه
همانطور که گفته شد، بخشش مهریه با تهدید و تحت اکراه غیر نافذ است. این امر به این دلیل است که اراده زن در این شرایط، آزاد و مختار نبوده و تحت تاثیر فشار و تهدید قرار گرفته است. بنابراین، زن می تواند پس از رفع اکراه، با مراجعه به دادگاه و اثبات اکراه، ابطال بخشش مهریه را درخواست کند.
اثبات اکراه در دادگاه
اثبات اکراه در دادگاه بر عهده مدعی (در اینجا زن) است. زن می تواند برای اثبات اکراه از ادله مختلفی مانند شهادت شهود، اقرار شوهر، امارات و قرائن قضایی استفاده کند. برای مثال، اگر زن بتواند ثابت کند که بلافاصله پس از بخشش مهریه، به دلیل ترس از شوهر به پزشکی قانونی مراجعه کرده و گواهی ضرب و جرح دریافت کرده است، این می تواند قرینه ای بر اکراه او باشد.
نمونه هایی از تهدید در بخشش مهریه
تهدید در بخشش مهریه می تواند به اشکال مختلفی صورت گیرد، از جمله:
- تهدید به طلاق
- تهدید به ازدواج مجدد
- تهدید به خشونت و ضرب و جرح
- تهدید به سلب حضانت فرزندان
- تهدید به بدنام کردن زن یا خانواده او
- تهدید به عدم پرداخت نفقه
در تمامی این موارد، اگر زن بتواند ثابت کند که به دلیل این تهدیدات، مجبور به بخشش مهریه شده است، می تواند ابطال بخشش را از دادگاه تقاضا کند.
رویه قضایی و آرای وحدت رویه مرتبط با بخشش مهر با تهدید
بررسی آرای دادگاه ها در خصوص بخشش مهریه با تهدید
دادگاه ها در موارد متعددی، بخشش مهریه تحت اکراه را غیرنافذ دانسته و حکم به ابطال آن صادر کرده اند. در این موارد، قضات با بررسی شواهد و قرائن، از جمله اظهارات شهود، سوابق پزشکی قانونی، و شرایط زندگی زوجین، به این نتیجه رسیده اند که زن تحت فشار و تهدید، اقدام به بخشش مهریه کرده است.
تحلیل آرای وحدت رویه مرتبط (در صورت وجود)
در حال حاضر، رای وحدت رویه مشخصی در خصوص بخشش مهریه با تهدید وجود ندارد. با این حال، با توجه به رویه قضایی موجود و تاکید قانون مدنی بر غیر نافذ بودن عقد مکره، می توان انتظار داشت که در صورت طرح دعوای ابطال بخشش مهریه به دلیل اکراه، دادگاه ها با دقت و حساسیت بیشتری به این موضوع رسیدگی کنند.
همچنین در نظر داشته باشید که در بخشش مهریه در عقد موقت (صیغه) نیز در صورتی که اکراه محرز شود بخشش غیر نافذ است.
نکات کلیدی این مقاله درباره بخشش مهریه با تهدید
- مهریه حق قانونی زن است و او می تواند هر زمان که بخواهد آن را مطالبه کند.
- بخشش مهریه می تواند به صورت بذل، هبه یا ابراء صورت گیرد.
- اکراه عبارت است از فشار غیرقانونی و نامشروعی که بر اراده شخص اثر می گذارد و او را وادار به انجام عملی می کند که در حالت عادی حاضر به انجام آن نیست.
- بخشش مهریه با تهدید و تحت اکراه غیر نافذ است.
- زن می تواند برای اثبات اکراه از ادله مختلفی مانند شهادت شهود، اقرار شوهر و امارات قضایی استفاده کند.
- دادگاه ها در موارد متعددی، بخشش مهریه تحت اکراه را باطل اعلام کرده اند.
توصیه های حقوقی به زوجین
به زوجین، به ویژه زنان، توصیه می شود که در خصوص مسائل مربوط به مهریه، از جمله بخشش آن، با وکیل مهریه یا مشاور حقوقی متخصص مشورت کنند. همچنین، زنان باید آگاه باشند که تحت هیچ شرایطی مجبور به بخشش مهریه خود نیستند و در صورت مواجهه با تهدید یا فشار، می توانند از طریق مراجع قانونی از حقوق خود دفاع کنند.
همچنین بخشش مهریه شفاهی نیز در صورتی که قابل اثبات باشد میتواند مورد قبول دادگاه باشد اما اثبات آن سخت است.
سوالات متداول درباره بخشش مهریه با تهدید
در این قسمت ۱۰ سوال متداول ابرا مهریه با اکراه یا تهدید را پاسخ داده ایم.
اگر زنی تحت تهدید شوهرش مهریه خود را ببخشد، آیا می تواند بعداً از بخشش خود پشیمان شود؟
بله، اگر زن بتواند ثابت کند که تحت اکراه و تهدید مهریه خود را بخشیده است، می تواند پس از رفع اکراه، با مراجعه به دادگاه، ابطال بخشش را درخواست کند.
چه نوع تهدیداتی می تواند باعث ابطال بخشش مهریه شود؟
هر نوع تهدیدی که غیرقانونی و نامشروع باشد و بر اراده زن تاثیر بگذارد و او را وادار به بخشش مهریه کند، می تواند موجب ابطال بخشش شود. مانند تهدید به طلاق، ازدواج مجدد، خشونت، سلب حضانت فرزندان و …
آیا بخشش مهریه حتماً باید کتبی باشد؟
خیر، بخشش مهریه می تواند به صورت شفاهی هم باشد، اما در این صورت اثبات آن در دادگاه دشوارتر خواهد بود.
آیا برای بخشش مهریه به شاهد نیاز است؟
خیر، برای بخشش مهریه نیاز به شاهد نیست، اما وجود شاهد می تواند در اثبات اراده آزاد زن در بخشش مهریه کمک کند.
اگر زن بعد از بخشش مهریه، متوجه شود که شوهرش به او خیانت کرده است، آیا می تواند بخشش را باطل کند؟
اگر خیانت شوهر قبل از بخشش مهریه اتفاق افتاده باشد و زن از آن بی اطلاع بوده باشد، ممکن است بتواند با استناد به تدلیس (فریب)، بخشش را باطل کند. اما اگر خیانت بعد از بخشش اتفاق افتاده باشد، تاثیری بر صحت بخشش ندارد.
آیا بخشش مهریه در دوران عقد با بخشش مهریه بعد از ازدواج تفاوتی دارد؟
از نظر ماهیت بخشش، تفاوتی بین بخشش مهریه در دوران عقد و بعد از ازدواج وجود ندارد. اما از نظر اثبات اکراه، ممکن است شرایط زن در دوران عقد دشوارتر باشد.
اگر مهریه زن، سکه باشد و او آن را تحت اکراه ببخشد، آیا می تواند معادل ریالی آن را مطالبه کند؟
بله، در صورت ابطال بخشش، زن می تواند عین مهریه (سکه) یا در صورت عدم امکان، معادل ریالی آن را مطالبه کند.
آیا بخشش مهریه در طلاق توافقی قابل رجوع است؟
اگر بخشش مهریه به عنوان شرطی از شروط ضمن عقد طلاق توافقی باشد، معمولاً قابل رجوع نیست. مگر اینکه ثابت شود زن تحت اکراه و تهدید آن را بخشیده است.
اگر زن در ازای دریافت مبلغی کمتر از میزان مهریه، آن را بذل کند، آیا این بخشش باطل است؟
خیر، این نوع بخشش باطل نیست. زیرا زن در ازای بخشش مهریه، عوض دریافت کرده است و این بذل مهریه محسوب می شود، نه هبه یا ابراء.
مهلت قانونی برای طرح دعوای ابطال بخشش مهریه به دلیل اکراه چقدر است؟
قانون مهلت مشخصی برای طرح این دعوا تعیین نکرده است، اما زن باید پس از رفع اکراه، در اسرع وقت اقدام به طرح دعوا کند. زیرا گذشت زمان زیاد ممکن است اثبات اکراه را دشوارتر کند.
