نحوه تشخیص قتل عمد و غیر عمد

نحوه تشخیص قتل عمد و غیرعمد

فهرست مطالب

یکی از اقسام قتل که غالباً با ابهامات روبرو و تشخیص آن محل اختلاف است، قتل شبه‌عمدی است. این نوع قتل تلفیقی است از دو نوع عمدی و خطای محض. از آن‌ جهت که مرتکب قصد فعل دارد، شبیه به قتل عمدی است و از آن‌ جهت که قصد کشتن نداشته، شبیه به قتل خطای محض است. از این ‌رو به آن قتل الشبیه نیز گفته‌اند.

در بررسی نحوه تشخیص قتل شبه‌عمدی در سه‌نظام حقوقی مختلف، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: در متون فقهی آمده است که ضابطه قتل شبه‌عمدی این است که مرتکب در فعل خود عامد (عمدی) باشد، ولی در قصد (نیت) مخطئ (خطاکار) باشد. در حقوق جزای ایران نیز قتل شبه‌عمدی زمانی محقق می‌شود که مرتکب قصد انجام رفتاری غیرکشنده را داشته باشد، ولی قصد قتل نداشته باشد.

همچنین در قانون مجازات جزایی فرانسه آمده است که هیچ جنایت یا جنحه‌ای بدون قصد ارتکاب آن وجود ندارد، با این ‌حال هنگامی که قانون پیش‌بینی می‌کند به خطر انداختن ارادی دیگری جنحه به شمار می‌رود؛ بنابراین وجه اشتراک در هر سه‌نظام حقوقی، عمدی بودن رفتار مرتکب به‌صورت نوعی و عدم قصد کشتن است.

 

تفاوت قتل عمد و غیر عمد

 

تفاوت قتل شبه عمد و غیرعمد

قتل شبه‌عمد عبارت است از قتلی که بدون قصد کشتن به وجود می‌آید، یا این که قصد بر انجام عملی تعلق ‌گرفته است که معمولاً چنین اعمالی موجب سلب حیات نمی‌شود.

در قتل شبه‌عمد، قصد فعل مثل زدن وجود دارد، ولی قصد نتیجه که همان قتل است در میان نیست. در واقع، در قتل شبه‌عمد، قاتل نسبت به ارتکاب فعل قاصد است، ولی نسبت به وقوع نتیجه (کشتن) قاصد نیست.

از قتل شبه‌عمدی به تعابیر دیگری مانند قتل عمد خطائی، قتل عمد خطای عمدی، یا قتل الشبیه نیز یاد شده است. ماده 291 قانون مجازات اسلامی 1392 نیز همانند بند ب ماده 295 قانون مجازات اسلامی منسوخ 1370 بیانگر آن است که عنصر قصد، در محسوب ‌شدن عمل ارتکابی به‌عنوان قتل شبه‌عمد نقش اساسی دارد. یعنی از آن‌ جهت که قصد رفتار وجود دارد، شبیه عمد است و از آن ‌جهت که قصد کشتن (نتیجه) در میان نیست، شبیه خطای محض است.

بر اساس ضابطه و تعریف، قتل ناشی از حادثه رانندگی از نوع خطای محض محسوب می‌شود. اما به لحاظ وجود تعدی یا تفریط (بی‌احتیاطی، بی‌مبالاتی، عدم مهارت، یا عدم رعایت مقررات)، این قتل در قانون مجازات اسلامی 1370 در حکم شبه‌عمد و در قانون مجازات اسلامی 1392 نیز از نوع شبه‌عمد محسوب شده است. درهرحال، از آنجا که در این نوع قتل، تقصیر و تفریط به نفس وجود دارد، این قتل از نظر فقهی نیز شبه‌عمدی محسوب می‌شود.

انطباق این تعاریف و معیارها در نظام‌های حقوقی ایران، فقه امامیه و حقوق جزای فرانسه نشان می‌دهد که در همه این نظام‌ها، قصد فعل بدون قصد نتیجه، محصوریت لازم برای تشخیص قتل شبه‌عمدی است.

 

نحوه تشخیص انواع قتل از یکدیگر

 

نحوه تشخیص قتل عمد و غیرعمد و خطای محض در قانون مجازات اسلامی

طبق ماده 289 قانون مجازات اسلامی، جنایت بر نفس بر سه قسم عمدی، شبه‌عمدی و خطای محض تقسیم می‌شود. یکی از مصادیق قتل و صدمات غیرعمدی، قتل خطای محض است.

در قتل عمد، عمل ارتکابی دارای سوءنیت و قصد کشتن است. اما در قتل خطای محض، متهم نه در فعل ارتکابی و نه در نتیجه حاصله از آن، قصد و عمد مجرمانه ندارد. در واقع در قتل خطای محض، متهم صرفاً به دلیل بی‌احتیاطی یا بی‌مبالاتی موجب مرگ دیگری می‌شود، بدون اینکه قصد کشتن داشته باشد، اما اگر همین جنایت خطای محض در شرایطی واقع شود که مرتکب نظامات خاصی را رعایت نکرده باشد، عمل ارتکابی می‌تواند در حکم شبه‌عمد فرض شود.

مثلاً کسی که بدون گواهینامه اقدام به رانندگی می‌کند و در حین رانندگی با رعایت همه قواعد با عابری تصادف و موجب فوت او می‌شود. هرچند این قتل خطای محض است، چون مرتکب نه فعل مجرمانه‌ای انجام داده و نه قصد قتل داشته، اما به دلیل عدم رعایت نظامات، قاتل شبه‌عمد شناخته می‌شود.

همچنین کسی که اقدام به دایر کردن کمپ غیرقانونی بدون مجوز می‌کند، عملش قابل‌مقایسه با همان راننده بدون گواهینامه است. البته درهرحال برای انتساب قتل، باید رابطه سببیت بین فعل مرتکب و عمل قتل قابل‌تصور باشد.

جنایت خطای محض در بندهای سه‌گانه ماده 292 قانون مجازات اسلامی بیان شده است. در بند اول، جنایت در حالت بیهوشی و مستی، در بند دوم جنایت توسط صغیر یا مجنون، و در بند سوم جنایتی است که جانی نه قصد جنایت و نه قصد فعل را داشته است. در قتل خطای محض، در صورت اثبات قتل، دیه به عهده عاقله است. اما اگر با اقرار قاتل یا نکول او از سوگند یا قسامه ثابت شود، دیه به عهده خود اوست.

 

دلایل استفاده از وکیل قتل

وکیل قتل می‌تواند در انواع مختلف قتل از جمله قتل عمد، قتل شبه‌عمد، قتل خطای محض، قتل در دفاع مشروع و قتل در دفاع از دیگران نقش مهمی ایفا کند. وی باید با دقت بررسی کند که کدام دسته از قتل در پرونده موکل وی مطرح است و سپس متناسب با آن، استراتژی دفاعی را تدوین نماید.

در موارد قتل عمد که مجازات آن قصاص نفس (اعدام) است، وکیل باید تلاش کند تا با استناد به شرایط خاص موکل و جلب رضایت اولیای دم، حکم قصاص به عفو با دیه یا عفو بدون دیه تغییر یابد. همچنین وی ممکن است استدلال کند که فعل ارتکابی موکل در زمره قتل شبه‌عمد قرار دارد که مجازات آن پرداخت دیه یا حبس است.

در مجموع، در پرونده‌های قتل، نقش وکیل بسیار مهم و تأثیرگذار است. وی باید با تسلط بر قوانین مربوطه و ارائه دفاعیات مستدل، از موکل خود در برابر اتهامات سنگین قتل دفاع کند. برای مشاوره با شماره ۰۹۱۲۱۵۷۴۲۹۷ تماس بگیرید.

دکتر رضا عبدالمحمد
دکتر رضا عبدالمحمد

وکیل پایه یک دادگستری به شماره پروانه ٢٨٣٥٦
عضو اتحادیه بین المللی وکلای دادگستری(IBA)

مقالات مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سه + چهارده =